Top vijf Shakespeare-stukken die spreken tot de 21e eeuw

Met Shakespeare Week op ons, kiest Emma Smith – auteur van ‘This Is Shakespeare’ en professor van Shakespeare Studies aan de Universiteit van Oxford – de meest 2020-toepasselijke werken van de bard, van ‘Othello’ tot ‘Pericles’.

Toen collega-toneelschrijver Ben Jonson Shakespeare “niet voor een leeftijd, maar voor altijd” noemde, had hij gelijk. Maar slechts tot op zekere hoogte.

Shakespeare is al vier eeuwen lang een culturele en theatrale constante, maar verschillende toneelstukken zijn in de was gezet en in populariteit afgenomen. Toen Charles II op de Engelse troon werd gezet, herschreef Nahum Tate King Lear om deze nieuwe politiek te weerspiegelen.

De Victorianen hielden van Cymbeline omdat de morele, vindingrijke heldin Imogen – zoals uitgevoerd door Ellen Terry – een perfecte vorm van vrouwelijkheid leek. We wisten niet wat we moesten doen met een toneelstuk over een cynisch en onwinnelijk conflict dat niemand echt begreep, tot de Vietnamoorlog, toen Troilus en Cressida zijn stem vonden.

Hier zijn de toneelstukken die spreken tot het begin van de 21e eeuw (en nauwelijks een plaag in zicht).

  1. Twaalfde Nacht

Twelfth Night’s parmantig ondertitel “What you will” is de grondtoon voor de wrange acceptatie van menselijke verlangens. Ze speelt in op het renaissance-frisson van mannelijke acteurs in vrouwelijke rollen en keert zichzelf terug door een vrouwelijk personage af te beelden dat het grootste deel van het toneelstuk als een man doorbrengt.

Het is lang gezien als een toneelstuk dat flirt met passies van hetzelfde geslacht, en de veranderende toneelbeelden van de erotisch geladen scènes tussen Orsino en Cesario, of Olivia en Viola, of Antonio en Sebastian, hebben de veranderende maatschappelijke houdingen ten opzichte van seksualiteit in kaart gebracht.

Voor de 21e eeuw ligt de focus echter iets anders. Tijd om afscheid te nemen van het oude idee van een “gekruiste” heldin, en in plaats daarvan te stoppen met het dood noemen van Viola, om hun (ja, hun) gekozen zelfidentiteit van Cesario te accepteren, en om te stoppen met het neerbuigend aannemen dat Orsino op een of andere manier in de war is over wie hij aan het eind van het stuk is.

  1. Othello

Als Hamlet’s existentiële intellectuele held hem tot poster-kind van de Victoriaanse ideeën van de tragische held maakte, en de onverbiddelijke wreedheid van Passendale en Hiroshima koning Lear een gelijkenis deed lijken voor het lijden van de 20e eeuw, dan moet de tragedie voor de geglobaliseerde 21e eeuw zeker Othello zijn.

Naarmate de locatie van het toneelstuk zich naar het oosten verplaatst van het christelijke Venetië naar het meer (en nog steeds) omstreden gebied van Cyprus, komt de diepe bezorgdheid over vormen van saamhorigheid en vervreemding aan het licht.

Vroeger begrepen we de identiteit van Shakespeare’s “Moor” als voornamelijk raciaal, maar het woord betekende eigenlijk voor het vroegmoderne publiek een religieuze categorie – moslim.

Nu religieuze oorlogen, discriminatie en genocide de wereld reorganiseren op sektarische gronden, slaat dit stuk een bittere toon aan. Zoals zijn laatste toespraak erkent, is Othello zowel christen als “Turk”, zowel de verdediger van Venetië als de vijand van binnen. Het tragische is dat zijn samengestelde identiteit als onmogelijk en onhoudbaar wordt gezien in de wereld van het stuk.

  1. Maatregel voor Maat

Toen Measure for Measure een van Shakespeare’s “problem plays” werd genoemd, was het niet helemaal een compliment. Maar, net als de smaak van gezouten karamel, geven we nu de voorkeur aan onze komedies die minder ziekelijk zoet zijn, met een onopgelost randje.

Perfect voor de ongelukkige-ooit-na-stemming, geeft Measure for Measure een geelachtige kijk op seks, menselijke commodificatie, en macht. Het spreekt tot #MeToo, maar is niet geheel on-message: Shakespeare schrijft de ontmoetingen tussen de hypocriete politicus Angelo en de beginnende non Isabella met een intensiteit en gedeelde intelligentie die diep verontrustend is.

Ze is op geen enkele manier blij met zijn seksuele stelling, maar hun beladen interviews staan in voor alle off-stage verkering, kussenpraatjes en flirten van het toneelstuk.

Niemand anders in het stuk maakt zich druk om Isabella’s piekerige, scherpzinnige geest, ook al is dat voor Angelo slechts een route naar haar lichaam. Measure for Measure is een Shakespearean-komedie voor volwassenen.

  1. Koning Jan

Dit briljante sardonische en fatsoenlijke geschiedenisstuk toont ons een land zonder behoorlijk leiderschap. Vergeet al dat “ooit-meer-naar-de-breek”-heldendom; vergeet het goddelijke recht van de koningen; vergeet Shakespeare’s poëzie van het feodalisme – dit is een toneelstuk over would-be Machiavels, betwiste soevereiniteit en een politieke moord die in werkelijkheid een middeleeuwse clusterf*** is.

We krijgen niet – zoals elders – de rechtmatige koning en de uitdager, maar iets veel rommeliger. Het is geen toeval dat het centrale personage “klootzak” wordt genoemd – een figuur voor triomfantelijke persoonlijke en politieke illegitimiteit.

Ironisch, niet overtuigd, in een schuine hoek ten opzichte van de hopeloze machinaties van de politici en genadeloos in het wegwerken van hun retorische zelfrechtvaardiging, is de klootzak de gecompromitteerde held van dit toneelstuk.

Zijn laatste regels, die vaak buiten de context worden geciteerd, weerspiegelen dit bijtende inzicht: “Niets zal ons tot rue maken, als Engeland op zichzelf rust maar waar is”.

  1. Pericles

Pericles is een dramatisch krantje met plaatsnamen – Tyrus, Pentapolis, Efeze, Mytilene. Aan vroegere generaties met verschillende preoccupaties herinnert deze reisroute aan de reizen van de heilige Paulus en de locaties van zijn correspondenten uit het Nieuwe Testament.

Maar voor de 21e eeuw herinnert deze gevaarlijke kruising van de Middellandse Zee aan de wanhopige migratiestroom van de Arabisch sprekende wereld naar Zuid-Europa, met Griekenland en Sicilië als bijzondere hotspots.

De reis van Pericles is zowel geografisch als psychologisch: de ontmoeting met een complexe wereld, het omgaan met verdriet en verlies, hij is op de vlucht voor zichzelf. Alleen een hereniging met zijn familie kan hem centreren en hem weer thuisbrengen als een emotionele, in plaats van een ruimtelijke, locatie.

Het sprookjesachtige einde neemt niet de echte inzichten over het menselijk egoïsme, de angst en de volharding van de hoop weg die Pericles’ maritieme equivalent van een roadmovie structureert. (En ja, er is een plaag, maar die doodt alleen maar slechte mensen).